اولویت صداوسیما:

مسایل مردم یا تولید پارازیت؟

مطب نما: چرا صداوسیما در میانه جنگ به جای شناخت اولویت ها و مسایل اصلی مردم، با نگاهی هدفمند، به تولید پارازیت سیاسی برای حفظ تک صدایی می پردازد؟

خبرآنلاین - سوار تاکسی شدم. راننده مردی حدودا پنجاه وچند ساله بود، با دست هایی ترک خورده، روی فرمان که نشان می داد مردی است که برای اداره معیشت خانواده مسافرکشی می کند. رادیو روشن بود و مجری با صدای بلند داشت درباره ی یک کارشناس بحث می کرد که گفته بود فلان چیز «تسلیم نامه» است. راننده نگاهم کرد و پرسید: «شما که اهل مطالعه اید، بگویید بالاخره تکلیف ما چیه؟ جنگ تمام می شود یا نه؟ پول جیب ما چی می شود؟» بعد خودش جواب داد: «همه اش دعواست. یک هفته است دارن سر یک نفر بحث می کنن. من که نفهمیدم آخرش چی شد. فقط می دونم قیمت مرغ هر روز بالاتر می ره.» آن لحظه فهمیدم مساله فقط «بد گفتن» یا «خوب نگفتن» نیست. مساله این است که آنتن، جای خودِ مساله را عوض کرده.
وقتی رسانه به جای شفاف سازی، تولید ابهام می کند
بگذارید از مفهومی آغاز کنم که شاید اسمش را شنیده باشید: برجسته سازی. این اصطلاح را اول بار مکسول مک کومز و دونالد شاو در سال ۱۹۷۲ مطرح نمودند. حرفشان ساده بود اما سنگین! آنها معتقد بودند که رسانه ها به ما نمی گویند «چه فکر کنیم»، بلکه به ما می گویند «به چه چیزی فکر کنیم». یعنی وقتی یک شبکه خبری، ده شب پشت سر هم درباره ی یک مبحث حاشیه ای برنامه می گذارد و درباره ی معیشت مردم فقط یک گزارش دو دقیقه ای پخش می کند، مخاطب ناخواسته این طور جمع بندی می کند که آن حاشیه مهم تر از سفره خودش است. مک کومز و شاو این را «انتقال برجستگی» می نامیدند. حالا تصور کنید این انتقال نه از روی غفلت، بلکه از روی یک انتخاب سیاسی صورت گیرد.

در ادبیات ارتباطات، به این وضعیت می گویند پارازیت رسانه ای. پارازیت یعنی سیگنالی که سیگنال اصلی را مختل می کند. تلویزیون ملی در وضعیت جنگ باید مثل یک فرستنده قدرتمند عمل کند که پیام اصلی را، یعنی «چطور زنده بمانیم، چگونه سفره مان را حفظ نماییم، چگونه از این بحران عبور کنیم»، به گوش همه برساند. اما وقتی همان فرستنده، به جای تقویت پیام اصلی، آغاز می کند به پخش حجم عظیمی از نویز درباره ی این و آن، نتیجه این می شود که مخاطب دیگر نمی فهمد کدام صدا، صدای اصلی است. احمد موثقی، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران، در تحلیل عملکرد صداوسیما در جنگ 12 روزه دقیقاً به همین نقطه اشاره می کند. او می گوید صداوسیما «بیشتر به کار تبلیغاتی پرداخت تا اطلاع رسانی» و «تک صدایی بودن» آن به ارتباط میان جامعه و دولت صدمه زده است. این حرف موثقی، در واقع همان تعریف پارازیت، با زبان دانشگاهی است.
مارپیچی که مساله اصلی را می بلعد
حالا برویم سراغ مفهوم دومی که به نظرم کلید فهم ماجراست: مارپیچ سکوت! این نظریه را الیزابت نوئل-نویمان، دانشمند آلمانی، در کتاب «مارپیچ سکوت: افکار عمومی، پوسته اجتماعی ما» در سال ۱۹۸۰ بیان کرد. نوئل-نویمان می گفت مردم همیشه حدس می زنند که کدام نظر در جامعه «اکثریت» است و کدام «اقلیت» و اگر احساس کنند نظرشان در اقلیت قرار دارد، ترجیح می دهند سکوت کنند. و هر چه بیشتر سکوت کنند، آن نظر اقلیت تر به نظر می آید، و مارپیچ ادامه پیدا می کند. نکته حیاتی اینجاست که رسانه ها در این مارپیچ نقش تعیین کننده دارند، چون مردم تصورشان از «اکثریت» را عمدتا از رسانه ها می گیرند. نوئل-نویمان سه خصوصیت برای رسانه های جمعی برمی شمرد: تراکم، همه جایی بودن و هم صدایی. هم صدایی یعنی وقتی همه رسانه ها یک حرف را بزنند، مخاطب فکر می کند همه همین را می گویند، حتی اگر در حقیقت این طور نباشد.

حالا این نظریه را بگذارید کنار آن چه در ایران می گذرد. محمد گلزاری، دبیر شورای اطلاع رسانی دولت، در تیرماه ۱۴۰۵ در شبکه ایکس نوشت که صداوسیما درحال «ایجاد مارپیچ سکوت درباره ی شیوه اداره جنگ و روند مذاکرات» است و اضافه کرد: «رسانه ای که سال هاست با تکرار این تکنیک، مرجعیت ملی خودرا از دست داده، با حذف بخشی از سخنان رؤسای قوا فقط وحدت ملی را تضعیف می کند». این جمله دقیقاً همان چیزی است که نوئل-نویمان پیش بینی می کرد، یعنی وقتی رسانه ملی، صداهای متفاوت درباره ی نحوه اداره جنگ را حذف می کند، مخاطب احساس می کند که «همه» با وضعیت موجود موافق می باشند، و بدین سبب صدای پرسش خودش را خفه می کند. اما این سکوت، سکوت آرامش نیست. سکوتِ ناشی از ترس از انزواست. و همین سکوت است که اجازه می دهد مساله اصلی، یعنی معیشت، یعنی پایان جنگ، یعنی آینده کشور—زیر انبوهی از بحث های حاشیه ای گم شود.
نمونه ای که مساله را از دستور کار خارج کرد
بگذارید یک نمونه عینی بگویم تا بحث انتزاعی نماند. در اردیبهشت ۱۴۰۵، در اوج فضای جنگ و فشار اقتصادی، مجری صداوسیما محمدرضا شهبازی در برنامه ای اظهار داشت: «اگر اینترنت براتون مهمه، برید افغانستان و سوریه!» این جمله را روزنامه اطلاعات هم پوشش داد و نوشت که سخنان شهبازی «صدای همه را درآورده». حالا از نظر برجسته سازی به این ماجرا نگاه کنید. مساله اصلی این بود: «جنگ چه زمانی و چه طور تمام می شود و منِ شهروند چه سرنوشتی دارم؟» مساله فرعی این بود: «آیا این مجری حق دارد این طور با مردم حرف بزند یا نه؟» صداوسیما با پخش این جمله، که بگفته منتقدان، حتی زنده هم نبوده و از فیلترهای نظارتی گذشته، در عمل مساله اصلی را از دستور کار عمومی خارج کرد. مک کومز و شاو می گفتند رسانه تعیین می کند مردم به چه فکر کنند. اینجا رسانه تعیین کرد مردم به «افغانستان و سوریه» فکر کنند، نه به «سفره»! و روزنامه خراسان در واکنش نوشت که «بعضی برنامه های صداوسیما تبدیل گشته اند به کارخانه رایگان محتوا و سوژه برای اینترنشنال و رسانه های ضدایرانی»، یعنی پارازیت، نه فقط مساله را پنهان می کند، بلکه خوراک لازم را هم به رسانه های رقیب می دهد.
تحقیر به جای گفتگو: پارازیتی که اعتماد را می سوزاند
اما پارازیت همیشه بشکل بحث سیاسی نیست. گاهی شکلش تحقیر است. همان جمله «برید افغانستان» را باید در چهارچوب نظریه مارپیچ سکوت خواند. نوئل-نویمان می گفت مردم از انزوا می ترسند. وقتی رسانه ملی به مخاطبی که در وضعیت جنگ با قطعی اینترنت و فشار معیشتی دست وپنجه نرم می کند، این طور پاسخ می دهد، پیامی که مخابره می شود این است: «مشکل تو مساله ما نیست.» نتیجه؟ مخاطب ساکت می شود. اما نه از سر رضایت. از سر خشم. و خشمِ سکوت شده، در جای دیگری، در شبکه های اجتماعی، در زندگی روزمره، در بی اعتمادی به هر چه «رسمی» است، فوران می کند.

روزنامه شرق هم در یادداشتی که در تیرماه ۱۴۰۵ انتشار یافت، نوشت که صداوسیما «با کلکسیونی از کارشناسان تندرو، تولید تنش و تفرقه می کند» و «از زمان استقرار تیم جبلی-جلیلی، این سازمان بالاتر از گذشته از جایگاه رسانه ملی دور شده و به رسانه یک جریان سیاسی خاص نزدیک شده است». این جمله را باید جدی گرفت، چون به یک نکته نظری مهم اشاره دارد: وقتی رسانه ملی از «ملی بودن» فاصله می گیرد و به «جناحی بودن» می رسد، دیگر نمی تواند کارکرد انسجام بخشی داشته باشد. و در وضعیت جنگ، انسجام ملی نه یک شعار، بلکه یک ضرورت راهبردی است.
اولویت هایی که در پارازیت گم شدند
حالا برویم سراغ آن چیزی که گم شد. اگر از من بپرسید مساله اصلی مردم ایران در وضعیت جنگ چه بود، دو چیز را می گویم، و هر دو را می توانم با سند نشان دهم.

اول، معیشت و قدرت خرید. محمدباقر قالیباف، رییس مجلس، در مهرماه ۱۴۰۵ اظهار داشت: «باید کاری نماییم که معیشت مردم آخرین جایی باشد که از فشار جنگ و تحریم صدمه می بیند و نخستین ثمر مثبت تصمیمات هم بر روی سفره مردم باشد». این حرف را یک مقام عالی رتبه در جلسه اقتصادی می زند، نه یک منتقد بیرونی، یعنی خودِ ساختار قدرت هم می داند که مساله چیست. اما آیا صداوسیما به همین اندازه درباره ی «سفره» برنامه پخش کرد که درباره ی «ظریف» پخش کرد؟ پاسخ را به عهده خودتان می گذارم.

دوم، امنیت اقتصادی و ثبات قیمتها. آلبرت بغزیان، استاد دانشگاه و کارشناس اقتصادی، در تیرماه ۱۴۰۵ اظهار داشت: «کالا هست، اما پول خریدش نیست» و تاکید کرد که در وضعیت جنگ، اولویت باید «کنترل و ثبات قیمت ها» باشد. این جمله را وقتی می خوانم، یاد حرف آن راننده تاکسی می افتم. او هم دقیقاً همین را می گفت، با کلمات خودش.
چرا این پارازیت تولید می شود؟
این سؤال را باید صادقانه پرسید. آیا فقط ضعف حرفه ای است؟ به نظرم نه! روزنامه شرق اعتقاد دارد که صداوسیما «بیش از گذشته از جایگاه رسانه ملی دور شده و به رسانه یک جریان سیاسی خاص نزدیک شده است». در این چارچوب، پارازیت نه یک نقص، بلکه یک راهبرد است. جریانی که رسانه را در دست دارد، به جای پاسخگویی به مساله اصلی، که امکان دارد پاسخش با مواضع آن جریان همسو نباشد، فضا را با جنجال پر می کند. جنجال، توجه را از پرسش های سخت منحرف می کند. و در این بین، چیزی که قربانی می شود، همان چیزی است که یورگن هابرماس آنرا «حوزه عمومی» می نامید. فضایی که در آن شهروندان با استدلال عقلانی درباره ی مسایل مشترکشان گفتگو می کنند. وقتی این فضا با پارازیت پر شود، گفتگو جای خودرا به هیاهو می دهد. و هیاهو، هیچ گاه به تصمیم عقلانی نمی رسد.

احمد موثقی در جای دیگری اخطار می دهد که «تک صدایی بودن» به عنوان مهم ترین انتقاد به صداوسیما، «به واسطه تزریق ناآگاهی و جهل و دورشدن از حقیقت ها حتی می تواند باعث فروپاشی شود». این جمله را باید در کنار همان مفهوم مارپیچ سکوت گذاشت. موثقی و نوئل-نویمان از دو مسیر متفاوت به یک نقطه می رسند: رسانه ای که صداهای متفاوت را خفه می کند، نه فقط مساله را پنهان می کند، بلکه اعتماد را هم از بین می برد. و بدون اعتماد، رسانه فقط یک بلندگو است. و بلندگو، در جنگ، کارکردش تولید پارازیت است، نه روشنایی برای جلب اعتماد عمومی و ایجاد انسجام که ایران در جنگ به آن نیاز دارد.
چه باید کرد؟
سه نکته را کوتاه می گویم:

اول، برگشت به کارکرد برجسته سازی مساله اصلی با این توضیح که مک کومز و شاو به ما یاد دادند که رسانه با انتخاب موضوعات، اذهان را شکل می دهد. پس انتخاب مبحث خودش یک تصمیم سیاسی است. صداوسیما باید آگاهانه تصمیم بگیرد که در وضعیت جنگ، «معیشت» و «چگونگی پایان جنگ» را برجسته کند، نه «وفاداری این یا آن فرد». این یعنی جابه جایی اولویت ها، نه فقط تغییر لحن.

دوم، شکستن مارپیچ سکوت، نه تشدید آن، همانگونه که نوئل-نویمان می گفت مارپیچ وقتی شکل می گیرد که صداهای اقلیت خفه شوند. راه شکستن مارپیچ، شنیدن صداهای متفاوت می باشد. صداوسیما اگر می خواهد مرجعیت از دست رفته را بازگرداند، باید فضایی فراهم آورد که در آن پرسش های سخت، حتی اگر با موضع رسمی همسو نباشند، طرح شوند و پاسخ بگیرند.

سوم، احترام به مخاطب به جای تحقیر او، چونکه جمله «برید افغانستان» نه یک شوخی، بلکه نشانه فقدان فهم رسانه ای در وضعیت بحرانی است. رسانه ای که مخاطبش را تحقیر کند، نمی تواند انتظار داشته باشد که مخاطب به آن اعتماد کند.

برگردیم به آن تاکسی. راننده وقتی پیاده شدم، اظهار داشت: «امیدوارم یه روز برسه که تلویزیون بگه چیکار نماییم که زندگی مون بهتر بشه، نه این که بگه کی دشمنه.» این جمله ساده، در واقع همان چیزی است که تمام نظریه های ارتباطات، از مک کومز و شاو تا نوئل-نویمان، می خواهند به ما بگویند: رسانه وقتی رسانه است که به مردم کمک نماید مساله اصلی شان را بفهمند. وقتی به جای این کار، آنتن را پر کند از پارازیت، آنتن هنوز روشن است، اما نور ندارد و در تاریکی، هیچ جنگی را نمی شود برد.

منبع: مطب نما

1405/08/20

11:36:09

0.0 / 5

تگهای خبر: امنیت , تولید , خانواده , زندگی

این مطلب مطب نما را می پسندید؟

(0)

تازه ترین مطالب مطب نما

نظرات بینندگان مطب نما در مورد این مطلب

نظر شما در مورد این مطلب

نام:

ایمیل:

نظر:

سوال:

= ۲ بعلاوه ۵