از بارداری تا کودکی سلامت دندان از کجا آغاز می شود؟

خبرگزاری مهر - گروه سلامت:

مراقبت از دندان ها باید از دوران حاملگی شروع شود. سلامت دهان مادر نقش برجسته ی در رشد و تکامل جنین ایفا می کند و عفونت های لثه در دوران حاملگی می توانند خطر زایمان زودرس و وزن کم نوزاد را افزایش دهند؛ همین طور مراقبت مناسب از دندان های شیری کودکان، از زمان رویش اولین دندان، نقش کلیدی در سلامت عمومی، تغذیه مناسب و تکامل گفتار دارد. آموزش والدین، معاینات منظم دندان پزشکی و رعایت بهداشت دهان از دوران نوزادی، قدمی مؤثر در پیش گیری از پوسیدگی زودرس دندان است.
در همین راستا گزارشگر مهر با منصوره میرزایی رئیس انجمن متخصصین دندانپزشکی ترمیمی ایران گفتگویی داشته است.

عوامل ژنتیکی و محیطی بر سلامت دندان خردسالان چه تاثیری می گذارد؟

میرزایی: مشکلات دندان خردسالان می تواند ریشه ژنتیکی داشته باشد. ساختار آناتومیک دندان ها و تماس بین دندان ها، میزان کلسیم و املاح موجود در آنها، همین طور وضعیت قرارگیری دندان ها همچون فاکتورهای مهم در سلامت دهان و دندان خردسالان است. خردسالان امکان دارد دندان های شیری کم جا یا با فاصله زیاد داشته باشند که این مساله تأثیر مستقیمی بر سلامت و رشد دندان های دائمی آنها خواهد گذاشت و در نهایت امکان دارد احتیاج به ارتودنسی پیدا کنند.
ارتودنسی هم خود می تواند مشکلاتی بهمراه داشته باشد؛ همچون درد و محدودیت در رعایت بهداشت دهان. عدم مراقبت مناسب از دندان ها در دوران ارتودنسی، مشکلات بهداشتی دهان را تشدید می کند و احتمال بروز پوسیدگی افزایش می یابد؛ بدین سبب رعایت نکات بهداشتی دهان و دندان نقش خیلی مهمی در پیش گیری از این مشکلات دارد.
یکی از فاکتورهای مؤثر در سلامت دندان ها، میزان فلوراید در دهان است. فلوراید تراپی منظم و چکاپ دوره ای دندان ها، خصوصاً در کودکان، از اهمیت بالایی برخوردار می باشد. همین طور مشکلات سیستمیک و تغذیه نامناسب می تواند سلامت دندان ها را تحت تأثیر قرار دهد. بیماریهای خاص و نقص های سیستم ایمنی هم در بروز پوسیدگی دندان نقش دارند، چه در خردسالان و چه در بزرگسالان.
مصرف قطره های آهن در خردسالان یکی از عواملی است که امکان دارد موجب تغییر رنگ و زبر شدن سطح دندان ها شود. متاسفانه خیلی از والدین بدون اطلاع کافی، قطره آهن را مستقیم روی دندان کودک می ریزند که این مساله ظاهر دندان ها را نازیبا می کند. زبری سطح دندان به علت تماس با قطره آهن موجب می شود مواد غذایی به سادگی روی دندان باقی بماند و ریسک پوسیدگی افزایش یابد.
توصیه مهم به والدین اینست که هنگام مصرف قطره یا قرص آهن، حتما آنرا با مقدار کافی آب رقیق کنند یا از نی برای نوشیدن بهره گیرند تا تماس مستقیم آهن با سطح دندان ها کاهش پیدا کند. همین طور پس از مصرف قطره آهن بهتر است دهان کودک با آب شست وشو داده شود تا خطر صدمه به مینای دندان کم شود.
به طور کلی، آموزش والدین درباره ی نحوه صحیح مصرف قطره آهن و اهمیت رعایت بهداشت دهان در خردسالان می تواند از بروز مشکلات دندانی پیشگیری کند و سلامت دهان را تضمین نماید. مراقبت های پیشگیرانه و پیگیری منظم وضعیت دندان ها در کودکان، خصوصاً در شرایطی که مشکلات ژنتیکی یا سیستمیک وجود دارد، خیلی ضروریست.

چرا خردسالان از دندانپزشکی می ترسند؟

میرزایی: متاسفانه عوامل روانی و رفتاری در خانواده نقش خیلی مهمی در تشکیل ترس خردسالان از دندانپزشکی دارد. وقتی والدین، خصوصاً مادر و پدر، یا حتی خواهر و برادر بزرگ تر و اقوام نزدیک از دندانپزشکی می ترسند، این ترس به شکل ناخودآگاه به کودک منتقل می شود. بعنوان مثال، عباراتی مانند «اگر شیطونی کنی دندانت را می کشند» موجب ایجاد وحشت و اضطراب در کودک می شود که این نگرش نادرست باید اصلاح گردد.
یکی از راهکارهای مؤثر برای پیش گیری از این ترس، آشنایی تدریجی کودک با محیط دندانپزشکی از سنین پایین است. والدین باید خردسالان را با محیط مطب دندانپزشکی آشنا کنند، آنها را برای چکاپ های دوره ای ببرند و به کودک کمک کنند که این فضا را بعنوان جایی امن و بدون تهدید قبول کند. این آمادگی روانی، نقش مهمی در پایین آوردن ترس و اضطراب کودک ایفا می کند.
دندانپزشکان هم با توضیح مناسب به کودک، می توانند ترس از درمان را کاهش دهند. بعنوان مثال، تزریق بی حسی در خردسالان به اندازه یک ویشگون ساده درد دارد و این مساله باید به کودک گفته شود تا از نگرانی و ترس او کاسته شود. استفاده از بی حسی های ساده و مؤثر موجب همکاری بهتر کودک در طول درمان می شود و از استرس های اضافی جلوگیری می کند.
ترس از سوزن و آمپول و دندانپزشکی موجب می شود کودکان، نوجوانان و حتی بزرگسالان از رفتن به دندانپزشک اجتناب کنند. این رفتار منجر به رشد هزینه های درمان و طولانی تر شدن مشکلات دندانی می شود. خیلی از بیماران به علت ترس شدید، درمان های خویش را به تعویق می اندازند تا جایی که مجبور می شوند تحت بیهوشی عمومی درمان شوند. بیهوشی هم خود عوارض خاصی دارد و خطراتی بهمراه دارد که می توان با پیشگیری بموقع از آن جلوگیری کرد.
همچنین آموزش والدین و خردسالان در حوزه اهمیت مراقبت های پیشگیرانه، آشنایی با محیط دندانپزشکی و رفع ترس های نادرست، بهترین راه حل برای حفظ سلامت دندان خردسالان و کاهش اضطراب درمان های دندانپزشکی است.

تشخیص زودهنگام مشکلات دندان برای ارتودنسی چقدر تأثیر دارد؟

میرزایی: نقش والدین و بزرگ ترهای خانواده در آماده سازی خردسالان برای درمان های دندانپزشکی خیلی مهم است. وقتی از همان اول کودک به صورت منظم برای معاینات دندانپزشکی برده شود، احتمال بروز مشکلات دندانی در سنین بالاتر کاسته می شود. یکی از مهم ترین نکات در مراقبت دندان کودکان، تشخیص بموقع احتیاج به ارتودنسی است.
سن مناسب برای شروع درمان ارتودنسی معمولا زمانی است که دندان های شیری درآمده اند و می توان با یک معاینه ساده، استعداد کودک را برای احتیاج به درمان های ارتودنسی بعدی تشخیص داد. دندانپزشک با بررسی فضای موجود در دهان و وضعیت دندان های شیری، می تواند بفهمد که آیا در آینده کودک به ارتودنسی نیاز خواهد داشت یا خیر.
در مواردی که فضای دهان کودک کم باشد و دندان های دائمی به درستی رشد نکنند، باید سریع تر اقدام گردد. بمحض درآمدن دندان های دائمی، اگر فضای کافی برای رشد آنها وجود نداشته باشد، کودک باید به متخصص ارتودنسی ارجاع داده شود. این اقدام پیشگیرانه از بروز مشکلات جدی تر جلوگیری می کند.
عوامل ژنتیکی هم نقش مهمی دارند، مثلا امکان دارد فک کوچکی از مادر به کودک منتقل شود و با این حال دندان های بزرگ تری از پدر به ارث برده شود. این عدم تناسب بین اندازه فک و دندان ها موجب کمبود فضا و احتیاج به درمان ارتودنسی می شود. برعکس، اگر فک بزرگ تر باشد ولی دندان ها کوچک، فضای اضافه ایجاد می شود که امکان دارد موجب مشکلاتی مثل نیش کشیدن دندان ها یا جا برای دندان عقل نشود.
عدم تناسب اندازه فک و دندان ها همین طور می تواند منجر به نهفتگی دندان عقل شود یا جلوی بیرون آمدن صحیح دندان هایی مانند نیش را بگیرد، خصوصاً در سنین حدود ۱۲ سالگی؛ بدین سبب رفتن به موقع برای چکاپ های منظم و معاینات تخصصی ارتودنسی، خصوصاً در دوران کودکی، نقش مهمی در حفظ سلامت دهان و دندان و پیش گیری از مشکلات پیچیده تر ایفا می کند.

بارداری در سلامت دندان بانوان چه تاثیری دارد؟

میرزایی: از نظر علمی، بانوان حامله باید بهداشت دهان و دندان خویش را بمراتب بیش از دوران غیر حاملگی رعایت نمایند. دلیل اصلی این موضوع، نیاز جنین به املاحی مانند کلسیم و فسفر برای رشد و استخوان سازی است. در دوران بارداری، بدن مادر برای تأمین این نیاز، امکان دارد کلسیم مورد نیاز را از استخوان ها و حتی دندان های خود برداشت کند. این پروسه می تواند موجب ضعف و مشکلات دندانی در مادر شود.
مادر باید در دوران حاملگی مراقبت های بهداشتی دهان را جدی بگیرد و تغذیه مناسبی داشته باشد، خصوصاً مصرف کافی کلسیم و مواد معدنی مورد نیاز، این مشکلات تا حد زیادی کاسته می شود. برخی باور دارند که با هر بارداری، دو یا سه دندان مادر خراب می شود؛ اما واقعیت اینست که علت اصلی این مساله فقط حاملگی نیست، بلکه کمبود دریافت مواد مغذی و رعایت نکردن بهداشت دهان می تواند موجب تشدید این وضعیت شود.
اگر مادر بتواند از راه تغذیه مناسب، نیازهای کلسیم بدن خود و جنین را تأمین کند، خطر برداشت کلسیم از استخوان ها و دندان ها کم شده و سلامت دندان های مادر حفظ می شود. بنابراین، اهمیت رعایت بهداشت دهان و تغذیه متعادل و غنی در دوران بارداری، نمی تواند نادیده گرفته شود.

دندان نیش در خردسالان چقدر اهمیت دارد؟

میرزایی: یکی از مهم ترین و پیچیده ترین دندان ها در دهان، دندان نیش است. این دندان نقش کلیدی در زیبایی لبخند، عملکرد صحیح فک و همین طور حفظ تناسب در قوس دندانی دارد. در صورتیکه دندان نیش بموقع رشد نکند یا در فک نهفته باقی بماند، می تواند مشکلات زیادی بوجود آورد. اگر فضای کافی برای رشد دندان نیش یا دندان های پرمولر (آسیای کوچک) وجود نداشته باشد، سایر دندان ها امکان دارد جای آنرا پر کنند و سبب نهفتگی یا جابه جایی دندان شوند.
به همین دلیل، اهمیت دارد که از همان دوران کودکی و خصوصاً هم زمان با رویش دندان های شیری، کودک توسط دندانپزشک عمومی معاینه شود. در صورت مشاهده هرگونه علامتی از کمبود فضا یا ناهنجاری، دندانپزشک باید کودک را به متخصص ارتودنسی ارجاع دهد. تشخیص زودهنگام این مسایل به علت رشد فعال فک در سنین پایین، امکان درمان ساده تری را فراهم می آورد و در خیلی از موارد احتیاج به جراحی را از بین می برد.
برای مثال، اگر مشخص شود که دندانی در آینده گرفتار کمبود فضا خواهد شد، دندانپزشک یا متخصص ارتودنسی می تواند دستور کشیدن بموقع یک دندان دیگر را صادر کند تا فضای ضروری جهت رویش صحیح دندان جدید ایجاد شود. این اقدام پیشگیرانه از به هم ریختگی و شلوغی دندان ها جلوگیری کرده و درمان ارتودنسی را در آینده خیلی ساده تر می کند.
در سنین پایین، حتی مشکلات فکی هم با روشهای غیرتهاجمی و ساده تر قابل درمان هستند. اما اگر این مشکلات تا پس از بلوغ و پایان رشد فک به تأخیر بیفتد، در خیلی از موارد تنها راه درمان، جراحی فک و صورت خواهد بود. این نوع جراحی ها نیازمند مداخله جراح فک، کشیدن چندین دندان، و درنوردیدن دوران نقاهت طولانی است و هزینه و پیچیدگی درمان را بمراتب بالا می برد.
به همین دلیل خردسالان به شکل دوره ای توسط دندانپزشک معاینه شوند و در صورت نیاز، مشاوره با متخصص ارتودنسی هم انجام گیرد. طبق تجربه بالینی، بیشتر از ۹۰ تا ۹۵ درصد مشکلات ارتودنسی که در بزرگسالی احتیاج به جراحی پیدا می کنند، اگر در سنین پایین تشخیص داده شوند، بدون جراحی و با روشهای ساده قابل درمان هستند.